Lịch sử cà phê bắt đầu ở cao nguyên tây nam Ethiopia, quê hương của cây Arabica, nhưng thói quen uống cà phê chỉ được ghi nhận chắc chắn từ thế kỷ 15 tại Yemen. Từ cảng Mocha, hạt cà phê theo thương nhân đến Trung Đông, châu Âu rồi các đồn điền ở châu Á và châu Mỹ.
Việt Nam tiếp nhận cây cà phê từ năm 1857 và sau chưa đầy 150 năm đã trở thành nước sản xuất lớn thứ hai thế giới. Bài viết tóm tắt các mốc chính của lịch sử cà phê thế giới và Việt Nam, kèm phần riêng về cà phê Gia Lai.
Nguồn gốc cà phê: Ethiopia và truyền thuyết người chăn dê
Arabica là loài bản địa của các khu rừng trên cao nguyên tây nam Ethiopia. Truyền thuyết kể rằng một người chăn dê, thường được gọi là Kaldi, thấy đàn dê hưng phấn sau khi ăn những quả đỏ và từ đó phát hiện ra cà phê.
Câu chuyện này chỉ xuất hiện trên giấy từ năm 1671, trong một chuyên luận của Antoine Faustus Nairon in tại Rome. Vì thế trong lịch sử cà phê, đây được coi là giai thoại nổi tiếng chứ không phải bằng chứng.
Lịch sử cà phê ở thế giới Ả Rập (thế kỷ 15–16)
Hiện chưa có bằng chứng xác thực nào về việc uống cà phê trước thế kỷ 15. Đến cuối thế kỷ này, cà phê đã phổ biến trong các cộng đồng Sufi ở Yemen, nơi người ta dùng nó để giữ tỉnh táo trong những buổi cầu nguyện đêm.
Từ cảng Mocha của Yemen, cà phê lan tới Mecca, đến Cairo vào đầu thế kỷ 16 rồi tới đế quốc Ottoman. Theo sử gia İbrahim Peçevi, quán cà phê đầu tiên ở Istanbul mở năm 1554.
Cho đến cuối thế kỷ 17, Mocha gần như là cửa ngõ duy nhất đưa cà phê ra thế giới. Đó cũng là gốc của cái tên “Moka” quen thuộc ngày nay.
Cà phê đến châu Âu (thế kỷ 16–17)
Venice là cửa ngõ đầu tiên. Thầy thuốc Prospero Alpini mang cà phê từ Ai Cập về thành phố này năm 1580 và công bố bản mô tả đầu tiên của châu Âu về cây cà phê năm 1591. Quán cà phê đầu tiên ở lục địa châu Âu mở tại Venice năm 1645.
Ở Anh, quán cà phê đầu tiên mở tại Oxford năm 1650, hai năm sau đến lượt London. Tại Paris, thói quen uống cà phê lan rộng trong khoảng 1669–1670 nhờ sứ thần Ottoman Soleiman Agha.
Trong lịch sử cà phê châu Âu, quán cà phê nhanh chóng trở thành nơi gặp gỡ, trao đổi tin tức và bàn chuyện làm ăn. Đây là một nét văn hóa còn nguyên đến hôm nay.
Cây cà phê rời Yemen: Java, Martinique, Brazil
Năm 1616, thương nhân Hà Lan Pieter van den Broecke mang cây cà phê từ Mocha về Amsterdam. Người Hà Lan trồng thử ở Ceylon từ năm 1658, sau đó dồn sức cho đảo Java. Đến năm 1719, Công ty Đông Ấn Hà Lan đã đủ “cà phê Java” để cung cấp cho châu Âu.
Ở châu Mỹ, sĩ quan Pháp Gabriel de Clieu đưa cây giống tới đảo Martinique năm 1720. Khoảng năm 1727, Francisco de Melo Palheta đem hạt giống từ Guiana thuộc Pháp về Brazil. Đến năm 1852, Brazil trở thành nước sản xuất cà phê lớn nhất thế giới và giữ vị trí đó tới nay.
Bảng dưới đây tóm tắt các mốc quan trọng của lịch sử cà phê:
Bảng dưới đây tóm tắt các mốc quan trọng của lịch sử cà phê:
| Mốc thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| Thế kỷ 15 | Cà phê được uống trong các cộng đồng Sufi ở Yemen |
| 1554 | Quán cà phê đầu tiên ở Istanbul |
| 1645 | Quán cà phê đầu tiên ở lục địa châu Âu (Venice) |
| 1616–1719 | Người Hà Lan đưa cây cà phê về Amsterdam, rồi trồng ở Ceylon và Java |
| 1720–1727 | Cà phê tới Martinique và Brazil |
| 1852 | Brazil dẫn đầu thế giới về sản lượng |
| 1857 | Cây cà phê được đưa vào Việt Nam |
| 1999 | Việt Nam vượt Colombia, đứng thứ hai thế giới |
Bạn có thể xem dòng thời gian chi tiết hơn trong mục History of coffee trên Wikipedia.
Lịch sử cà phê Việt Nam: từ năm 1857 đến nay
Năm 1857, các nhà truyền giáo Pháp đưa cây cà phê Arabica vào Việt Nam. Những đồn điền đầu tiên được lập năm 1888 ở Ninh Bình và Quảng Bình. Theo nhiều tài liệu, khoảng năm 1908 người Pháp đưa thêm Robusta và cà phê mít, những loài chịu bệnh tốt hơn, và Robusta dần bén rễ ở Tây Nguyên.
Sản lượng thời thuộc địa còn nhỏ: khoảng 1.500 tấn xuất khẩu mỗi năm vào năm 1930 và 2.000 tấn vào năm 1940. Sau năm 1975, ngành cà phê được tổ chức theo mô hình tập thể và sản lượng vẫn thấp. Hai hiệp định hợp tác với Cộng hòa Dân chủ Đức (1980 và 1986) giúp mở rộng một vùng trồng ở Tây Nguyên từ 600 ha lên 8.600 ha.
Bước ngoặt là công cuộc Đổi mới năm 1986, khi kinh tế tư nhân được phép hoạt động trở lại và nông hộ mở rộng diện tích rất nhanh trong thập niên 1990. Năm 1999, Việt Nam vượt Colombia để trở thành nước sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới.
Năm 2025, cả nước có khoảng 710.000 ha cà phê, xuất khẩu hơn 1,5 triệu tấn với kim ngạch khoảng 8,4 tỷ USD (số liệu Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Hơn 90% sản lượng là Robusta; bạn có thể đọc thêm bài cà phê Robusta là gì và bài về thị trường cà phê.
Cà phê Gia Lai trong dòng lịch sử cà phê Việt Nam
Gia Lai nằm ở phía bắc Tây Nguyên. Phần cao nguyên phía tây của tỉnh, trong đó có cao nguyên Pleiku, cao trung bình 700–800 m và phủ đất đỏ bazan dày. Điều kiện này phù hợp với cây Robusta.
Cà phê Gia Lai mở rộng mạnh từ thập niên 1990, cùng làn sóng trồng mới sau Đổi mới. Đến nay tỉnh có hơn 100.000 ha cà phê, và Chư Prông là một trong những vùng trồng chính.
Nguyễn CPR làm cà phê tại Chư Prông theo mô hình khép kín từ nông trại đến ly cà phê. Bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài vùng nguyên liệu cà phê và bài cà phê Gia Lai.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát hiện ra cà phê?
Không ai biết chắc, vì lịch sử cà phê thời kỳ đầu chủ yếu là truyền thuyết. Chuyện người chăn dê Kaldi ở Ethiopia là truyền thuyết được ghi lại từ năm 1671. Bằng chứng đáng tin sớm nhất về việc uống cà phê đến từ Yemen thế kỷ 15.
Cà phê vào Việt Nam từ năm nào?
Lịch sử cà phê Việt Nam bắt đầu từ năm 1857, khi các nhà truyền giáo Pháp mang cây cà phê đến. Đồn điền đầu tiên được lập năm 1888.
Vì sao Việt Nam trồng chủ yếu Robusta?
Robusta chịu bệnh gỉ sắt và nắng nóng tốt hơn Arabica, cho năng suất cao và hợp với độ cao của phần lớn Tây Nguyên. Arabica cần vùng cao và mát hơn nên diện tích hạn chế.
Chữ “cà phê” bắt nguồn từ đâu?
Từ tiếng Pháp “café”. Từ này đi qua tiếng Thổ Nhĩ Kỳ “kahve” và có gốc Ả Rập “qahwa”.
Nhìn lại, lịch sử cà phê là hành trình hơn năm thế kỷ, từ những tu viện Sufi ở Yemen tới các nông hộ trên đất đỏ bazan Tây Nguyên. Nếu muốn nếm thử một phần của câu chuyện ấy, mời bạn xem các dòng cà phê đặc sản của Nguyễn CPR hoặc liên hệ hotline/Zalo 0968.076.731 – 0975.375.355.
